[Boruta]

Cytat:

Stanley Cohen opisał to po raz pierwszy . Zaczyna się od - dajmy na to - niewielkiej bijatyki kibiców piłkarskich. Zdarzenie to w gruncie rzeczy nie ma znaczenia dla rzeczywistego stanu bezpieczeństwa publicznego. Ale media mają skłonność do kreowania urojonych zagrożeń przez wyolbrzymianie incydentów, których rzeczywiste znaczenie jest marginalne. Zwłaszcza wtedy, gdy nie ma akurat ciekawszych tematów. A z bijatyki można ukręcić naciągany nagłówek typu "ZNÓW BIJATYKA POD STADIONEM - POLICJA ZATRZYMAŁA 34 OSOBY". Gdy wszystkie gazety przemówią jednogłośnie, wytwarza to w opinii publicznej uczucie urojonego zagrożenia. Politycy - którzy muszą się liczyć z opinią publiczną - zaczynają się wtedy prześcigać w urojonych pomysłach na zapobieżenie urojonym problemom. Opozycja zarzuca rządowi bezczynność wobec narastającego zagrożenia. "Przygotowaliśmy radykalne ustawy" - ogłasza rząd. "My mamy jeszcze radykalniejsze" - zawoła opozycja. Przez kilka tygodni, czasem miesięcy, prasa, parlament i politycy będą żyć problemem przemocy na stadionach - a potem o nim zapomną, gdy już gazety znajdą sobie nowy nośny temat. Ten właśnie cykl Stanley Cohen w swojej książce "Folk Devils and Moral Panic" nazwał paniką moralną. *Zagrożenie przyjedzie skuterem Lambretta* Cohen przeanalizował to na przykładzie przesadnej uwagi, którą brytyjskie tabloidy poświęciły wojnom między młodzieżowymi subkulturami modsów i rockerów. Modsi nosili kurtki typu Anorak, słuchali czarnej muzyki (ska, soul, r'n'b) i jeździli skuterami Lambretta. Rockersi nosili skóry, jeździli motocyklami Triumph i słuchali białego rock and rolla. Pierwszą grupę tworzyli głównie studenci, drugą głównie młodzi robotnicy. Nie oznacza to jednak, że "inteligenccy" modsi byli mniej agresywni. Przeciwnie, ponieważ wciąż żyli w strachu przed napaścią rockersów, wyjątkowo dużo radości sprawiało im wystąpienie w roli napastnika. Podczas majowego długiego weekendu w 1964 roku modsi i rockersi wybrali się do sennego nadmorskiego miasteczka Clacton. Wyniknęła z tego uliczna bijatyka. W ruch poszły pięści i zaimprowizowane pałki z plażowych leżaków. Następnego dnia wszystkie gazety (poza szacownym "Timesem") pisały o tym zdarzeniu na pierwszych stronach pod nagłówkami takimi jak: "Dzień terroru grup skuterowych" ("Daily Telegraph"), "Miasto podbite przez młodzież -97 skórzanych kurtek w areszcie" ("Daily Express") czy "Inwazja dzikich na wybrzeże" ("Daily Mirror"). We wtorek gazety dalej nie miały ciekawszych tematów, więc podgrzewały to, co miały - cytując się nawzajem oraz fabrykując ewidentnie zmyślone rozmowy z rzekomymi rockersami o fantazyjnych przydomkach typu "Dziki Mick". Stanley Cohen - wówczas młody socjolog, który temu zagadnieniu w końcu poświęci doktorat w London School of Economics - pojechał na miejsce zdarzeń i rozmawiał z naocznymi świadkami, którzy wyśmiali relację prasową. Emeryci spotkani przez Cohena w Clacton mówili, że nie czuli się zagrożeni tą bijatyką, i wspominali, że dzisiejsze gangi młodzieżowe to już nie to, co w latach 20., kiedy uliczna bójka bez ofiar śmiertelnych była uważana za niezaliczoną. Prasa tymczasem dalej nakręcała poczucie zagrożenia, doprowadzając w końcu do tego, że konserwatywny poseł Harold Gurden oskarżył laburzystowski rząd o bezczynność. Oskarżenie było o tyle słuszne, że rząd Harolda Wilsona rzeczywiście konsekwentnie bagatelizował zagrożenie, co z dzisiejszej perspektywy można mu zapisać na plus. *Prasa musi mieć otwarcie* Rząd Wilsona działał jednak w innej rzeczywistości - akurat przełom lat 60. i 70. wiązał się z zaskakującym dla obserwatorów wzrostem znaczenia prasy tabloidowej. Szacowny "The Times" należał wtedy jeszcze do rodziny Astorów i przeżywał właśnie ostatnie chwile swojej szacowności. Jej ostatnim elementem było konsekwentne unikanie drukowania aktualnych wiadomości na pierwszej stronie. Gazeta typu "tabloid" (format papieru, na którym ukazuje się także "Gazeta Wyborcza") przez samą swoją graficzną makietę potrzebuje na pierwszej stronie tzw. otwarcia - czyli tekstu zatytułowanego mniej więcej "Wczoraj Coś Się Wydarzyło". Staroświeckie gazety typu "broadsheet" (format, którego używała w Polsce "Rzeczpospolita" do 11 października 2007 roku, obecnie na wymarciu) miały tymczasem makiety przystosowane do takiej sytuacji, w której poprzedniego dnia po prostu nie wydarzyło się nic ciekawego. "Times" manifestacyjnie na pierwszej stronie miał zwykle ogłoszenia. Nowy właściciel zmienił makietę i od 1966 roku także "Times" musiał już poszukiwać sensacji na pierwszą stronę. Od tego czasu w brytyjskiej prasie praktycznie nie istniały już mechanizmy mogące powstrzymać spiralę związaną z paniką moralną. *Struktura spirali* Charakterystyczne etapy owej spirali wyglądają tak: 1. Zaniepokojenie: w prasie pojawiają się pierwsze artykuły ostrzegające przed nowym zagrożeniem. Ich prawdziwym źródłem może być po prostu brak ciekawszych tematów na pierwszą stronę, ale na początku najczęściej jest jakiś rzeczywisty incydent - spektakularna bójka subkultur albo samobójstwo nastolatki prześladowanej przez rówieśników. 2. Osiągnięcie konsensusu: grupa społeczna związana z tym zagrożeniem zostaje uznana za (według słów Cohena) "ludowych diabłów". Pojawia się bardzo ostry podział: my - zdrowy trzon społeczeństwa i oni - zagrażający nam zwyrodnialcy. Nikt się nie odważa już posługiwać zdrowym rozsądkiem, by nie usłyszeć: "Pan należy do frontu obrony przestępców!". 3. Media coraz bardziej desperacko poszukują tego, że największym zagrożeniem bezpieczeństwa są właśnie modsi (rockersi, sataniści, narkomani, skorumpowani lekarze, pijani kierowcy niesprawnych autokarów etc.). W mediach pojawiają się artykuły, które w normalnych warunkach nigdy by nie trafiły do druku, np. "kolejna próba samobójstwa nastolatka". 4. Sprawa z gazet przenosi się do rządu i parlamentu. Premier zapowiada zmiany. Opozycja ogłasza, że są niewystarczające. Partie rządzące i opozycyjne prześcigają się w tym, kto skuteczniej rozwiąże problem. W parlamencie miażdżącą większością głosów przechodzi napisana na kolanie ustawa, czytając którą, prawnicy będą sobie rwać włosy z głowy, ale dura lex, sed lex. 5. Sprawa wychodzi z mody. Na kolegiach redakcyjnych wszyscy dochodzą do wniosku, że teksty o satanistach (modsach, rockersach itd.) się już czytelnikom przejadły. Wszyscy nagle zapominają o zjawisku, które jeszcze niedawno budziło powszechne przerażenie, chociaż w gruncie rzeczy niewiele się zmieniło - nastolatki dalej podejmują i będą podejmować próby samobójcze. Ale gazety o tym nie piszą, bo to już jest passé... *Centralne Biuro Antytaneczne* Typowe przykłady paniki moralnej na Zachodzie dotyczyły strachu przed narkomanią, której skutkiem były przyjęte w latach 60. bardzo surowe akty prawne, które do dziś budzą wątpliwości -dlaczego właściwie lekarzowi wolno mieć w apteczce środki tak groźne jak morfina czy strychnina, a posiadanie odrobiny relatywnie nieszkodliwej marihuany czyni go przestępcą? Innym znanym i dość dokładnie przebadanym przykładem była panika moralna, jaką w latach 90. wzbudzały imprezy typu rave. Z dzisiejszej perspektywy trudno właściwie zrozumieć, co komu przeszkadzało w tym, że młodzi ludzie wynajmą sobie opuszczoną halę fabryczną czy farmę po to, by w oddaleniu od zabudowań poskakać sobie do taktu hałaśliwej muzyki. A jednak w latach 80. brytyjska policja powołała specjalną jednostkę o nazwie Party Unit przeznaczoną wyłącznie do tropienia i rozbijania takich imprez przy użyciu dowolnie naciąganych pretekstów prawnych. W 1994 roku konserwatyści przeforsowali nawet poprawki do kodeksu karnego przewidujące karę za... puszczanie na imprezie muzyki techno (zdefiniowanej jako "emisji sukcesji powtarzających się bitów"). Choć wszystko to brzmi absurdalnie, to jednak mało kto się odważał wyrażać głośno wątpliwości - bo nikt nie chciał być uznany za członka frontu obrony młodzieżowych zwyrodnialców. Do tak absurdalnych skutków prowadziło zdominowanie publicznej debaty przez język tabloidów, wiecznie poszukujących czegoś, co by się nadawało na nagłówek na pierwszej stronie. *Inwazja tabloidów* W Polsce z tym zjawiskiem na dobrą sprawę mamy do czynienia dopiero od roku 2003 - przed rynkowym debiutem "Faktu" mieliśmy na rynku właściwie tylko "Super Express", w tamtych czasach nieporównanie grzeczniejszy, oraz efemeryczne dwutygodniki zakładane przez Aleksandra Minkowskiego, z cyklu "Skandale", "Nowe Skandale" czy "Bez pardonu". Chociaż w latach 90. nie brakowało głośnych afer kryminalnych, a także subkulturowych bijatyk i kibolskich ekscesów, generalnie udawało się nie dopuścić do typowej spirali eskalacji, której owocem byłyby prawnicze potworki. Pierwszą klasyczną panikę moralną [to nie jest prawda, takie rzeczy zdażały sie juz duzo wczesniej - Boruta] w Polsce sprowokowało samobójstwo gimnazjalistki z października 2006 roku. Tabloidy znalazły sprawców i wydały wyrok natychmiast. "Zwyrodnialcy doprowadzili koleżankę do śmierci" - pisał "Super Express", "Fakt" zaś pisał o "bydlakach" i "bestiach". Kolegów z klasy, którzy doprowadzili koleżankę do tragedii, natychmiast aresztowano. Prokuratura postawiła im bardzo poważne zarzuty. Głosy powątpiewające w sens tak radykalnych zarzutów tłumiono, bo nikt nie chciał być uważany za obrońcę bydlaków i bestii, nie mówiąc już o zwyrodnialcach. Politycy byli aż nadto chętni, żeby odegrać swoją rolę w spirali paniki moralnej. Premier Giertych ogłosił program "Zero tolerancji". Dyskutowano o likwidacji gimnazjów i klas koedukacyjnych. Wprowadzono środki zaradcze, które miały zapobiegać podobnym tragediom - tak zwane trójki Giertycha i system monitoringu. Przez parę miesięcy media podsycały zainteresowanie tematem przemocy w gimnazjach. Dowolna wiadomość luźno związana z tym tematem trafiała na czołówki, np. jakaś próba samobójcza nastolatka. Jeśli dziś już nie słyszymy o "kolejnych próbach samobójstwa", to nie dlatego, że ich nie ma - tylko dlatego, że latem 2007 roku media znalazły sobie nowy temat do paniki moralnej. Wypadek autokaru z polskimi pielgrzymami pokazał nam, że największym zagrożeniem dla bezpieczeństwa nie są już zwyrodnialcy w gimnazjach, tylko pijani kierowcy niesprawnych autobusów, którzy byli głównymi bohaterami medialnej paniki aż do zastąpienia ich najnowszym krzykiem mody -pedofilami. To wszystko byłoby tylko ciekawostką dla medioznawców, gdyby nie to, że panika moralna zwykle przynosi ofiary. Dla dziennikarzy i czytelników "przemoc w gimnazjach" to odgrzewany kotlet. Piątka gimnazjalistów, których zatrzymano po śmierci Ani, wciąż pozostaje osadzona w schroniskach dla nieletnich. Jak zwróciła niedawno uwagę Elżbieta Sampławska w reportażu "Coraz mniej winni" w "Polityce", ich status prawny jest dziwaczny. Sąd rodzinny wycofał się z wcześniejszych kwalifikacji prawnych, nie zarzuca już chłopcom zbiorowego gwałtu, bo ten zarzut od samego początku miał bardzo słabe podstawy prawne i sformułowano go ewidentnie pod wpływem paniki moralnej. W tej chwili chłopcom zarzuca się już tylko "ogólną demoralizację", ale to dziwny powód do przetrzymywania ich w schronisku. Nikt jednak nie ma ochoty na etykietę obrońcy zwyrodnialców - gdy terapeuci z gdańskiego Centrum Interwencji Kryzysowych wystosowali apel do sądu, by wobec chłopców "konsekwencje dostosowane były do czynu, a asortyment oddziaływań wychowawczych, korekcyjnych i edukacyjnych uwzględniał wiek, profil psychologiczny, przebieg dotychczasowej kariery szkolnej i pozaszkolnej chłopców, ich wiedzę i świadomość czynów, a nade wszystko, żeby był skuteczny", posypały się na nich gromy za stawanie po stronie nastoletnich zbrodniarzy. *Pan traci, pani traci...* Ofiarami paniki moralnej padają nie tylko ci, których akurat tabloidy uznają za zwyrodnialców. Sztandarowy projekt ministra Ziobry, czyli "sądy 24-godzinne", powstał pod koniec 2005 roku w reakcji na ówczesną panikę moralną związaną z ekscesami kibiców stadionowych. Praktyka działania tej instytucji pokazała, że zajmuje się ona głównie karaniem pijanych rowerzystów. Tylko 1 procent to sprawy o charakterze chuligańskim, dla których teoretycznie tę instytucję powołano. Nikt nie przeczy temu, że pijani rowerzyści stanowią zagrożenie dla porządku publicznego. Tak jak nikt nie przeczy temu, że bijatyki subkultur i kibiców są pewną uciążliwością, a gimnazjaliści napastujący Anię byli zdemoralizowani. Ale czy rzeczywiście właśnie te sprawy sądy i policja powinny traktować priorytetowo? Przecież policjant polujący na pijanego rowerzystę to zarazem policjant, którego zabraknie w ciemnej uliczce, w której ktoś w bardzo banalnym, bardzo niemedialnym stylu po prostu będzie chciał ci odebrać portfel lub radio samochodowe. W ten sposób na samym końcu ofiarą paniki moralnej pada właśnie ten szary obywatel, którego zaraza PM dotknęła parę miesięcy wcześniej krzykliwymi nagłówkami - by uspokoić jego poczucie zagrożenia, wysiłek policji skierowano do zwalczania modsów, rozbijania imprez techno, tropienia internetowych zboczeńców i rozbrykanych gimnazjalistów. W efekcie policjanta zabraknie przy nim, gdy będzie go potrzebował. A najsmutniejsze jest to, że on sam tego chciał. Pracę Stanleya Cohena powszechnie uważa się za jedno z najbardziej wpływowych dzieł z zakresu kryminologii i medioznawstwa - a z pewnością najbardziej wpływowe, jakie się kiedykolwiek pojawiło na styku tych dwóch dziedzin. W świecie anglojęzycznym był to pierwszy głos rozsądku sugerujący, że warto jednak stawiać jakąś tamę medialnym panikom. My chyba na taki głos musimy jeszcze poczekać.

wyborcza.pl